Гар урчуудын хороолол, хаалганы малтлага

Сүм, ордны дүүргээс урагш, Манихейн сүм гэж таамагладаг цогцолборын баруун талд барилга байгууламж бүхий эртний хотын өөр нэгэн гайхалтай дүүрэг оршино. Түүний үүрэг зориулалт өнөө хүртэл зөвхөн таамаг төдий хэвээр байсан юм.

Гар урчуудын хорооллын төрх байдал

Уг дүүрэг нь гадуураа тусгай хэрэмтэй бөгөөд хэрмийн одоогийн өндөр 80 орчим см орчим. Ойролцоогоор 800 х 1400 м хэмжээтэй, тэгш өнцөгт талбайг хүрээлнэ. Энэхүү хэрмээр хүрээлэгдсэн талбай нь зүүн талаараа сүм, ордон хот руу явдаг томоохон өргөн чөлөө гудамтай хиллэдэг. Лазер сканнерын дэвсгэр зураг дээр дүүргийн хэрмийн зүүн талд сэтэрхий байгаа нь тодорхой харагдах бөгөөд энд өргөн чөлөө гудамны хэсгээс тухайн газар руу орж гардаг үүд хаалга байсныг харуулж байна. Хэрмийн дотор талд бас 60 метр орчим өргөн гудмаар талбайг өргөтгөж, хотын дүүргийн тусгай хэсгүүд рүү нэвтрэх боломжийг олгодог байжээ. Мөн хэрмийн хойд ханан дээр буй өөр гурван гарцаар тус дүүрэгт нэвтэрдэг байсан байна.
Бидний нэрлэж заншсанаар, гар урчуудын хороолол буюу HB3 гэж нэрлэдэг энэ дүүргийн доторх байдал гэвэл эмх цэгцээр маруухан энд тэнд баригдсан барилгууд, жижиг жижиг гудмууд, тусгай хэрмээр хүрээлэгдсэн хэсгээрээ арай шигүү барилгатай байжээ. Иймээс тэр нарийн гудмууд эрт цагт түм түжигнэж бум бужигнасан олны хөлийн газар байж хэмээн төсөөлж болох юм.
Гэвч өнөө болтол энэ газар археологийн судалгаа тун бага хийгдсэн байлаа.

Хотын дэвсгэр зургийн хэсэгт HB3 хэмээн тодорхойлсон дүүрэг

2012 онд энэхүү дүүргийг хүрээлсэн том хэрмийн зүүн талын хананд буй сэтэрхийг малтаж тухайн газар байнга ашиглаж байсан орц гарц буюу хаалганы байгууламж байсныг тогтоосон болно.
Хаалганы байгууламж нь тодорхой зайнд байрлуулсан, боржин ба шохойн чулуугаар хийсэн дөрвөн суурин дээр тулсан том том баганатай байсан бөгөөд хааш хаашаа 9 х 7 метр талбайг эзэлсэн, модон хийц бүтээцтэй байжээ. Энэхүү хаалганы байгууламжийг HB3-ын шавар дэлдэж хийсэн хэрмийн хананд залгаж байгуулсан бөгөөд 2-3 м өндөр модон шон нь ил харагддаг, гадна талаас нь түүхий болон хагас шатаасан тоосгоор загасан нуруу (Opus spicatum) хээ гарган өрж өнгөлсөн ханатай байжээ. Хаалганы талбайн дээр үед хүмүүсийн алхаж байсан түвшин нь жижиг, дунд зэргийн хэмжээтэй хайрга дэвссэн нимгэн давхаргаас бүрдэж байв. Ашиглаж байсан цаг үеийн нь ул мөр болох шаазан эдлэлийн хэлтэрхийнүүд, малын ясны үлдэгдэл энэ давхаргаас илрэн гарсан байна. Хаалганы байгууламжийн гол бүтцийн нэлээд хэсэг нь хуучин материал дахин ашигласан шинж чанартай байгаагаас үзэхэд тус хаалганы байгууламжийг хотын цогцолбор барьж байгуулагдсанаас хойш хэсэг хугацааны дараа барьсан, эсвэл дахин засварлаж байсан бололтой. Хотын бусад бүх барилгуудын нэгэн адил хаалганы байгууламж ба түүний зэргэлдээх хана хэрмийн эвдэрч нурсан шалтгаан нь гал түймэр байв. Гэвч шаталтаас үүссэн халууны үйлчлэл нь цитаделийн талбайг бодвол хамаагүй бага байжээ. Энэ байдлаас үзэхэд, цогцолборыг 9 дүгээр зууны дунд үед Киргизүүд уйгурыг мөхөөхөөр довтлон ирэх үед эвдлэн сүйтгэсэн хэмээн таамаглаж болно.

Ширмэн индүү

Онцлог олдворууд

HB 3 талбайн гадарга дээр явуулсан хайгуулаар Уйгурын керамик эдлэлийн олдвор хэрэглэгдэхүүн арвин олдсоны зэрэгцээ торго индүүдэхэд ашиглаж байсан ширмэн индүү гурав илэрсэн байна. Эдгээр онцлог олдворууд нь Хар балгаст торго боловсруулах үйл ажиллагаа явагдаж байсныг тодорхой харуулж байхаар зогсохгүй Хятадаас баруун зүгийн орнуудтай хийж байсан торгоны худалдаанд тус хот чухал үүрэгтэй оролцож байсныг дам нотолж өгсөн юм.
Сергей Киселевийн удирдсан экспедиц энэхүү HB 3 талбайд нэгэн жижиг барилга малтсан бололтой байдаг бөгөөд зэс ялтас, хүрэл лав, хайлш олдсон тул энд төмөрлөгөөр юм дархалж байсан гар урлалын газар байсан гэж дүгнэсэн байдаг. Жишээлбэл, ордны хэсгийн барилгуудын хаалгыг чимэглэхэд ашигласан гоёлын зэс хуудсуудыг энд үйлдвэрлэсэн болов уу. Одоогоор цөөн баримт байгаа ч, эндхийн жижиг жижиг барилгуудад керамик үйлдвэрлэл, торго боловсруулах гэх мэт олон тооны урлан байрлаж гар үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа явуулж байсан дүүрэг гэж тайлбарлах нь үнэнд нийцнэ.
Тэгэхлээр, HB3 талбай нь хотын худалдаа, гар урлал цэцэглэн хөгжиж байсан, жижиг жижиг гудамнуудтай, тусгай хэрмээр хүрээлэгдсэн дүүрэг байсан гэж хэлж болно.
Хэдийгээр олон асуулт хариултгүй хэвээр байгаа ч, HB3 нь Хар балгасын эртний хотын бүтцэд онцгой үүрэг гүйцэтгэж байсан гар урлал, худалдааны чухал төв байсныг энэ бүхэн харуулж байна.